Bảy nguyên tắc kế toán cơ bản và hệ thống 26 chuẩn mực kế toán Việt Nam

Dồn tích

Giao dịch được ghi vào sổ vào lúc nó phát sinh, không đợi lúc tiền ra vào. Công ty bán lô hàng 100 triệu đồng ngày 28/12/2026 và đến 05/01/2027 mới thu tiền thì doanh thu 100 triệu thuộc năm 2026. Ghi theo ngày thu tiền là sai kỳ, và kết quả là lãi năm 2026 thấp đi trong khi năm 2027 cao lên.

Hoạt động liên tục

Báo cáo tài chính lập trên giả định doanh nghiệp còn hoạt động bình thường trong tương lai gần. Khi giả định này không còn đúng (sắp giải thể, ngừng kinh doanh hoặc thu hẹp đáng kể), doanh nghiệp phải lập báo cáo trên cơ sở khác và giải thích lý do. Thông tư 99 vì thế có một bộ mẫu báo cáo riêng, mang đuôi DNKLT, cho trường hợp này.

Giá gốc

Tài sản được ghi theo giá gốc lúc có nó và không đổi theo giá thị trường, trừ khi một chuẩn mực cụ thể cho phép. Mua máy 500 triệu đồng, hai năm sau giá máy cùng loại lên 600 triệu: sổ vẫn là 500 triệu trừ phần hao mòn đã trích. Phần chênh 100 triệu không thành doanh thu và cũng không được ghi thêm vào tài sản.

Phù hợp

Doanh thu và chi phí tạo ra doanh thu đó phải ghi cùng kỳ. Ở ví dụ dồn tích, nếu lô hàng có giá vốn 70 triệu đồng thì giá vốn 70 triệu cũng ghi vào năm 2026, và lãi gộp năm 2026 là 30 triệu đồng. Ghi doanh thu năm 2026 mà để giá vốn sang 2027 là làm lãi năm 2026 phình ra 70 triệu.

Nhất quán

Chính sách và phương pháp kế toán đã chọn phải áp dụng nhất quán ít nhất trong một niên độ kế toán; muốn đổi thì phải giải thích trong báo cáo tài chính. Công ty đang tính giá xuất kho theo bình quân gia quyền không thể sang tháng 7 đổi sang nhập trước xuất trước chỉ vì tháng đó giá nhập tăng.

Thận trọng

Thận trọng là cân nhắc kỹ khi lập các ước tính trong điều kiện không chắc chắn, để không đánh giá cao hơn tài sản và thu nhập, không đánh giá thấp hơn nợ phải trả và chi phí, và không lập dự phòng quá lớn. Thận trọng quá tay cũng sai: lập dự phòng chỉ để giấu bớt lãi là vi phạm nguyên tắc chứ không phải thực hiện nó. Cách lập dự phòng cụ thể ở bài [trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi](/kien-thuc/trich-lap-du-phong-no-phai-thu-kho-doi).

Trọng yếu

Thông tin là trọng yếu khi thiếu hoặc sai nó có thể làm báo cáo tài chính sai lệch đáng kể và ảnh hưởng đến quyết định của người dùng báo cáo; phải đánh giá cả về lượng lẫn về tính chất. Sai 200.000 đồng trong doanh thu 20 tỷ đồng khó làm ai đổi quyết định. Nhưng 200.000 đồng đủ để biến lãi thành lỗ, hoặc một giao dịch nhỏ với người thân của giám đốc, thì vẫn đáng ghi ra vì tính chất của nó.

Thông tư 99 biến nguyên tắc thành yêu cầu cụ thể. Báo cáo tài chính phải phản ánh bản chất kinh tế của giao dịch hơn là hình thức pháp lý. Tài sản không được ghi cao hơn giá trị có thể thu hồi, nợ phải trả không được ghi thấp hơn nghĩa vụ phải thanh toán. Xem [nguyên tắc lập và trình bày báo cáo tài chính](/kien-thuc/nguyen-tac-lap-trinh-bay-bctc) và [chế độ kế toán doanh nghiệp 2026](/kien-thuc/che-do-ke-toan-doanh-nghiep-2026) để biết công ty bạn thuộc chế độ nào.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa theo Thông tư 133 không phải áp dụng bảy chuẩn mực: 11, 19, 22, 25, 27, 28 và 30. Tức công ty nhỏ không phải lập báo cáo hợp nhất theo chuẩn mực 25, báo cáo bộ phận theo chuẩn mực 28, hay tính lãi trên cổ phiếu theo chuẩn mực 30.